Feeds:
نوشته‌ها
دیدگاه‌ها

یکی از چالشهای انتخابات اخیر مساله اخلاقی رای دادن به چهره‌هایی نظیر دری نجف ابادی و ری‌شهری بود که سوابق انکارناپذیری در قتل دگراندیشان و نویسندگان و روشنفکران داشته‌اند. چالش میان عمل سیاسی و اخلاق موضوعی نیست که تنها در انتخابات ایران مطرح شده باشد. در انتخابات دوره دوم ریاست جمهوری جورج بوش یکی از نقدهایی که مخالفان وی مطرح میکردند رفتار غیراخلاقی او در شکنجه متهمین به تروریسم و دروغگویی وی در مورد دستیابی رژیم صدام به سلاحهای کشتار جمعی بود. استدلال عمده‌ای که بوش در برابر انتقادات مخالفین عرضه میکرد تنها این بود که در میانه جنگ فرمانده را تعویض نمیکنند (قرار دادن مصلحت در برابر اخلاق). احتمالا سابقه بحث در مورد رابطه اخلاق و سیاست به ابتدای پیدایش حکومتها باز میگردد. ارسطو در رساله اخلاق نیکوماخوس و رساله سیاست با این استدلال که غایت سیاست و اخلاق سعادت فرد و جامعه است با توجه به غایات یکسان اخلاق و سیاست این دو حوزه را در امتداد هم و اخلاق را مبنا و تکیه گاه سیاست می‌داند. حکمای ما نیز همچون خواجه نصیر طوسی سیاست مدن و اخلاق فردی را علومی مرتبط و از شاخه‌های حکمت عملی می‌دانستند. در دوران مدرن این بحث در میان فیلسوفان اخلاق با عنوان مساله دستهای الوده Problem of Dirty Hands مورد توجه قرار داده‌اند.

در انتخابات اخیر مدافعان رای دادن به این گزینه‌ها، تا جایی که من در جستجوهایم مشاهده کردم، استدلالهای زیر را در دفاع از نظر خود به کار برده‌اند

۱ـ انتخابات یک امر سیاسی است و سیاست ارتباطی به اخلاق ندارد (دیدگاه ماکیاولیستی)

۲ـ مسئولیت اخلاقی رای دادن به این افراد با کسانی است که لیست را تهیه کرده‌اند نه رای دهندگان (سلب مسئولیت اخلاقی از رفتار سیاسی شهروندان)

۳ـ چون هدف رای دهندگان رای سلبی بوده رای ایجابی به چهره‌های جنایتکار غیراخلاقی نیست

۴- رای دادن به این افراد اخلاقی است چون نتیجه خوبی به دنبال دارد (دیدگاه فایده گرایانه)

در ادامه به طرح و نقد دیدگاه‌های فوق خواهیم پرداخت:

 

۱ـ دیدگاه ماکیاولیستی: بی ربط بودن اخلاق و سیاست ادعای جدیدی نیست و رد آن را می‌توان تا برخی نوشته‌های یونانیان تعقیب کرد. ردپای این عقیده حتی در برخی گفتارهای عامیانه مانند اینکه «سیاست پدر و مادر ندارد» هم دیده می‌شود. اما پرچمدار این تفکر در عصر جدید و انکه این ایده را به صورت سیستماتیک شرح و بسط داده است کسی نیست جز نیکولو ماکیاولی. هرچند بعضی ماکیاولی و هابز را اغازگر سیاست مدرن می‌دانند اما امروزه کمتر کسی ممکن است بی محابا به ماکیاولیسم لگام گسیخته و بی قید و شرط معترف باشد و بنابر این می‌توان نقد این ایده را به اختصار برگزار کرد. پیروان این ایده معتقدند سیاست مستلزم اعمالی است که بسیاری از انها غیر اخلاقی هستند. سیاستمداران برای تمشیت امور ناچارند دروغ بگویند، فریب دهند، وعده‌های غیرقابل اجرا و توخالی مطرح کرده و سپس نقض عهد کنند یا حتی در مواردی مرتکب شکنجه و قتل و امثال آن شوند و خلاصه پادشاهان از پی یک مصلحت صد خون کنند. این افراد که برای اجتناب از عنوان بدنام ماکیاولیست نام واقعگرای سیاسی را بیشتر می‌پسندند مدعی هستند عمل سیاسی بدون رفتار غیراخلاقی ممکن نیست پس سیاست و اخلاق دو حوزه جدا از هم هستند. واقعیت این است که حتی بی‌اخلاقترین حکمرانان نیز بی‌اخلاقی را در جامعه تحمل نمی‌کنند چرا که بقای جامعه بدون حداقلی از اخلاق امکان‌پذیر نیست. بسیاری از کارکردهای حکومت نظیر قانونگزاری و امور کیفری، حمایت از مالکیت خصوصی و حریم خانواده، اموزش و پرورش و تربیت جوانان مبانی اخلاقی دارد و این کارکردها از سیاست انفکاک ناپذیر است.

برخی کوشیده‌اند برای حل این معضل، اخلاقی دوالیستی یا دوگانه‌گرا ارائه دهند. این افراد که نام متفکرانی همچون ماکس وبر نیز در میان انها دیده می‌شود معتقدند دو گونه اخلاق وجود دارد یکی اخلاق توده مردم و عوام که همین اخلاقیات متعارف است و یکی هم اخلاق حکمرانان، هر دو اینها اخلاق است اما اینکه کدام اخلاق شایسته شماست بستگی به جایگاه شما دارد که از گروه حاکم باشید یا فردی عادی. معمولا اخلاق شهروندان عادی اخلاق وظیفه نامیده میشود و اخلاق حکمرانان اخلاق نتیجه، جان کلام این است که رفتار شهروندان عادی وقتی اخلاقی است که به وظایف اخلاقی خود عمل کنند اما رفتار حکمرانان بستگی تام به نتایج اعمال انان دارد. اگر نتایج خوبی داشت خوب و اخلاقی است و گر نتایج شر داشت غیر اخلاقی. مثلا اگر دروغ گفتن به صلاح جامعه باشد رفتار حکمران اخلاقی خواهد بود. تفاوت اخلاق دوالیستی و ماکیاولیسم لگام گسیخته در این است که ماکیاولیسم اساسا سیاست را بی‌ارتباط به اخلاق می‌داند یا انکه عمل سیاسی را غیراخلاقی دانسته اما به عنوان شر لازم می‌پذیرد، اما اخلاق دوالیستی اخلاق و سیاست را مرتبط دانسته ولی قائل به اخلاق ویژه‌ای برای حکمرانان است. دوالیستها نمیگویند دروغ و شکنجه بد اما لازم است، می‌گویند اگر توسط حاکمان و به صلاح جامعه انجام شود اخلاقی است. دیدگاه دوالیستی هرچند محکمتر از ماکیاولسیم بسیط و ساده به نظر میرسد اما این دیدگاه نیز با نقدهای جانانه‌ای روبرو گردیده است. انسانها دو سیستم اخلاقی ندارند و نمی‌توانند بپذیرند دروغ گفتن سیاستمداران خوب باشد و دروغ گفتن خودشان بد. نمیتوان انتظار داشت حکمرانان هرجا که دروغ و فریب و جنایت را به زعم خود به مصلحت دیدند این چنین رفتار کنند اما مردم همچنان به وظایف اخلاقی خود عمل کنند. یکی از نقدهایی که فوکویاما به دموکراسیهای امروزی وارد می‌داند این است که بی اخلاقی و دروغگویی و فساد حاکمان به اعتماد مردم ضربه می‌زند و دموکراسیها را با بحران مشروعیت روبرو کرده است. اعتماد یک سرمایه اجتماعی است و سیاستمداران وظیفه دارند در پاسداشت و تقویت ان بکوشند. نه تنها سیاستمداران حرفه‌ای بلکه ان هنرمند و روشنفکری نیز که برای رای دادن به چند جنایتکار شناخته شده کمپین تبلیغاتی راه میاندازد یا آن را توجیه و تخفیف می‌کند مسئول است. تصور کنید ان جوانی که میبیند روشنفکران و افراد محبوب حمایت از چنین چهره‌هایی را توجیه می‌کنند دیگر چه حرمتی برای اخلاقیات قایل خواهد شد؟ ایا اگر چنین فردی در جایی فرصت بهره‌گیری از فساد مالی را داشته باشد از ان بهره نخواهد گرفت؟ دیگر از قتل که بدتر نیست، وقتی گروه‌های مرجع برای قاتل و جانی کمپین تبلیغاتی راه می‌اندازند اگر در تیم انها باشیم رفتار ما را هم تایید خواهند کرد پس چه باک؟

معمولا وقتی یک اختلاس جدید رخ میدهد عده‌ی ماشین حساب برمی‌دارند و محاسبه می‌کنند اگر این مبلغ بین کل جمعیت ایران تقسیم می‌شد به هر کدام چه قدر میرسید. مساله این است که هزینه کردن از اخلاقیات و لطمه ای که به وجدانیات و اعتماد عمومی وارد میشود قابل محاسبه نیست که بگوییم هر ایرانی با این کار چقدر لطمه دیده است. حالا نگویید صفرهای بعضی اختلاسها هم اینقدر زیاد است که توی ماشین حساب جا نمیشود و قابل محاسبه نیست!

یکی از مغالطاتی که در استدلالهای ماکیاولیستی دیده می‌شود خلط میان اخلاق هنجاری و اخلاق توصیفی است. اخلاق هنجاری (Normative) یا توصیه‌ای به رفتار اخلاقی انچنان که باید باشد میپردازد، اما اخلاق توصیفی رفتار اخلاقی را انچنان که در واقعیت هست توصیف میکند. اینها دو شاخه جداگانه هستند و منطقا نمی‌توان از توصیف به توصیه پل زد. از اینکه رفتار برخی سیاستمدارن غیراخلاقی «هست» نمی‌توان نتیجه گرفت سیاست «باید» غیراخلاقی باشد. همچنانکه از توصیف اینکه برخی افراد مقررات رانندگی را رعایت نمی‌کنند نمی‌توان به این توصیه رسید که نباید مقررات رانندگی را رعایت کرد. اساسا اگر مقام توصیف و توصیه یکسان بودند و هر چیز انچنان بود که باید باشد دیگر توصیه بی معنا بود. توصیه در جایی معنا دارد که امکان دو گونه رفتار و انتخابهای بدیل وجود داشته باشد. قرنها است که درمانی برای سرطان وجود ندارد اما وجود نداشتن درمان سرطان باعث نشده نتیجه بگیریم چون هیچگاه درمان سرطان وجود نداشته پس نباید وجود داشته باشد و دست از تلاش برای یافتن راه حل نشسته‌ایم.

انصاف این است که برخی متفکران همچون مایکل والزر کوشیده‌اند قرائت موجهتری از ماکیاولیسم ارائه کرده و انرا مقید به قیودی نمایند که به تمامی نافی اخلاق نباشد. والزر شرط رفتار غیر اخلاقی در سیاست را اضطرار فوق العاده (supreme emergency) میداند یعنی مواردی که حیات جامعه و ارزشهای بنیادی اجتماع مورد تهدید قرار گرفته باشد. مثالی که خود والزر به کار می‌برد بمباران هوایی المان توسط متفقین در جنگ جهانی دوم است که به مرگ هزاران شهروند غیرنظامی و بیگناه منتهی شد، اما به زعم وی امری حائز اضطرار فوق العاده و لازم بوده است. هرچند اخلاق اضطرار با مقید کردن عمل غیراخلاقی به شرایطی خاص نسبت به ماکیاولیسم ساده ایرادات کمتری را موجب می‌شود ولی اشکال این استدلال این است که یک شمشیر دولبه است و هرکس می‌تواند براساس منافع خود از آن استفاده کند. نازیها هم می‌توانند با همین استدلال کشتن غیرنظامیان انگلیسی را مجاز بدانند. این استدلال حتی می‌تواند توجیه‌گر تروریسم باشد چرا که به عنوان مثال داعش نیز می‌تواند ادعا کند از موجودیت و ارزشهای بنیادین جامعه تندروهای مسلمان دفاع می‌کند و لذا کشتن افراد بیگناه در راه دستیابی به این هدف جایز است. به هر روی حتی با در نظر گرفتن چنین قیودی نمی‌توان ان را تاییدی برای رای دادن به گزینه‌های مورد بحثمان در نظر گرفت چرا که بعید است هیچ یک از طرفهای بحث معتقد باشند حضور مصباح یزدی در مجلس خبرگان تهدید کننده حیات جامعه است تا با توجه به اضطرار فوق العاده رفتار غیراخلاقی خود را مجاز بدانیم.

نکته دیگر این است که این استدلال استعداد زیادی برای سواستفاده سیاستمداران دارد. صاحبان قدرت میتوانند از شرایط اضطرار که استثنا است قاعده بسازند و همواره وانمود کنند شرایطی فوق العاده وجود دارد که دست زدن به رفتار غیراخلاقی را مجاز می‌کند. مخصوصا اگر برای سیاستمداری سیاست ادامه جنگ بوده یا به بیانی سیاست جنگ نرم محسوب شود در این صورت هیچ گاه «برهه حساس کنونی» به پایان نمی‌رسد و همیشه از شرایط حساس و ویژه سخن به میان خواهد امد و سیاستمداران قادر خواهند بود با توسل به دشمنی موهوم نقض اخلاقیات را توجیه کنند و یا حتی اگر به واقع دشمنی هم در کار نباشد برای این منظور دشمن بتراشند.

ویلیامز فیلسوف سیاست بر خلاف والزر که رفتار غیر اخلاقی را تنها در شرایط اضطرار شدید مجاز دانسته که به ندرت ممکن است رخ دهد، کوشیده تا به شرایط معمول و روزمره سیاسی نزدیکتر شود. او رفتار غیر اخلاقی را به دو دسته خشن و غیر خشن تقسیم می‌کند، اقدامات خشن مانند قتل و شکنجه تحت هر شرایطی نامجاز است، اما وی عقیده دارد رفتار غیراخلاقی غیرخشن مانند دروغ گفتن، تهدید و امثال اینها تحت شرایطی مجاز است. هرچند او با ذکر مثالهایی سعی می‌کند نشان دهد چنین رفتارهایی می‌تواند در برخی شرایط مجاز باشد، اما در نهایت معیار روشنی به دست نمی‌دهد که این شرایط چگونه شرایطی می‌تواند باشد.

۲ـ عدم مسئولیت اخلاقی شهروندان: برای این ادعا که شهروندان در انتخاب خود مسئولیتی ندارند و مسئولیت ان تنها متوجه تهیه کنندگان لیست است استدلالی ارائه نشده و چندان قابل اعتنا نیست. رای دادن مانند انتخاب غذا یا سالاد از منو نیست که بدون مسئولیت اخلاقی باشد. در واقع شما با رای دادن غذایی را برای خود و دیگران انتخاب میکنید بنابر این در این انتخاب مسئول بوده نمیتوانید تمام مسئولیت را به عهده رستوران بدانید. هرچند مسئولیت تک تک افراد در رفتارهای جمعی کاهش می‌یابد اما هیچ گاه به صفر نمیرسد.

۳ـ چون ماهیت رای سلبی است رای دهندگان مسئولیتی ندارند: قائلین این استدلال میگویند چون هدف رای دهندگان حذف افراد موسوم به مثلث جیم بوده نه تایید جنایتکاران پس رای انان مسئولیت اخلاقی ندارد. جالب است که این استدلال که به نیت اهمیت می‌دهد را در کنار استدلالهای نتیجه گرا که به نتیجه عمل و نه نیت اهمیت می‌دهد به کار می‌برند و متوجه تناقض درونی استدلالهای خود نیستند. اگر دیدگاهمان وظیفه‌گرا باشد نمیتوانیم اصول اخلاقی خود را نادیده بگیریم، اگر هم نتیجه‌گرا باشیم باید نتیجه رفتار خود که تایید جنایتکاران است را هم در نظر بگیریم.

چند سال قبل یکی از NGOهایی که کمکهایی را به کشورهای افریقایی ارسال میکرد متوجه شد بخشی از این کمکها توسط گروه‌های شورشی مسلح غارت می‌شود و در واقع غیرمستقیم و ناخواسته موجب تقویت این گروه‌ها شده‌اند. پارادوکسی که در اینجا پیش میاید این است که ایا باید به ارسال چنین کمکهایی ادامه داد و چشم را بر این واقعیت که در عمل چنین کمکهایی قتل و کشتار مردم بیگناه را تقویت میکند بست؟ اگر نتیجه عمل را در نظر بگیریم باید هم نتایج خواسته را در نظر بگیریم هم ناخواسته.

۳ـ دیدگاه فایده‌گرا: فایده‌گرایی دیدگاهی است در فلسفه اخلاق که بنیانگذار آن را جرمی بنتام فیلسوف اواخر قرن نوزدهم می‌دانند. فایده گرایی بر دو اصل نتیجه و فایده استوار است. اصل اول می‌گوید در قضاوت در مورد اخلاقی بودن یک فعل نتیجه‌ای که به بار می‌آورد اهمیت دارد، اصل دوم می‌گوید فعلی اخلاقی است که بیشترین فایده را برای بیشترین افراد داشته باشد یا به بیانی هدف فعل اخلاقی بیشینه کردن خیر و کمینه کردن شر است. بنتام تعریف روشنی از خیر و شر دارد، او لذت را خیر و هدف غایی رفتارهای انسان می‌داند و درد و رنج را شر. معنایی که او از لذت و درد مراد میکند همان معنای متداول آن میان مردم عادی است. با توجه به نتیجه‌گرا بودن این دیدگاه نقد این دیدگاه با دیگر دیدگاه‌های نتیجه‌گرا که پیش از این اشاره شد اشتراکاتی دارد که از تکرار آن می‌پرهیزیم.

یکی از مهمترین نقدهایی که بر فایده‌گرایی وارد است نشاندن فایده به جای ازادی است. در فایده‌گرایی ازادی اصلی بدیهی و ابتدایی نیست و فرع فایده‌مندی است، بنابراین این مکتب فکری گرایش به فاصله گرفتن از لیبرالیسم دارد. در این دیدگاه دیکتاتور مصلحی که بیشترین خیر را به بیشترین افراد میرساند پذیرفتنی به نظر میرسد. این دیدگاه از پتانسیل کافی برای تجاوز دولت به ازادیهای فردی با این توجیه که تضمین کننده خیر و صلاح عمومی است برخوردار است. واقعیت این است که هر دیدگاهی که ازادی را اصلی مسلم و بدیهی ندانسته و آن را فرع بر مفاهیم دیگری قراردهد استعداد تحدید و تهدید ازادیهای فردی و مدنی را دارد.

نقد دیگری که بر این دیدگاه وارد است عدم توجه به انسان به عنوان هدف فی نفسه است. یکی از منتقدان فایده‌گرایی میگوید با این تلقی بایستی دریدن مسیحیان توسط شیر در کلوزئوم رم اخلاقی باشد زیرا تفریح و لذتی که برای هزاران رومی ایجاد می‌شد بیشتر از درد و رنج یک نفر بوده است. فرض کنید پزشکی تصمیم بگیرد با کشتن یک نفر قلب و کلیه ها و کبد و قرنیه و دیگر اجزا بدن وی را به افراد نیازمند پیوند بزند، این کار از دیدگاه فایده گرایی اخلاقی خواهد بود زیرا بیشترین خیر را به بیشترین افراد میرساند. ممکن است این مثالها افراطی به نظر برسد اما هدف این است که روشن شود عدالت و حق در دیدگاه فایده‌گرا تعریف نشده است و به این لحاظ ان را از اساسیترین عنصر اخلاق خالی می‌کند.

در پایان این نکته را یاداور می‌شویم که برخی از اندیشمندان فایده‌گرایی برای رفع برخی اشکالات فایده‌گرایی اصلاحاتی را به کار برده‌اند و میگویند انچه اخلاقی است باید یک قاعده باشد نه یک فعل. این نوع فایده‌گرایی که فایده‌گرایی قاعده‌مند نامیده میشود به عنوان مثال می‌گوید راستگویی اخلاقی است زیرا برعکس دروغگویی خیر بیشتری را به افراد بیشتری میرساند. در اینجا باید گفت حتی اگر فایده‌گرایی قاعده‌مند را مورد قبول قرار دهیم نمیتوان تایید جنایتگران را به عنوان یک قاعده متضمن بیشترین خیر برای بیشترین افراد دانست.

سخن پایانی

هانا آرنت در تبیین رفتارهای غیراخلاقی و جنایتکارانه افراد در نظامهای توتالیتر مفهومی را ارائه می‌کند به نام ابتذال شر. او می‌گوید این افراد هیولا نیستند بلکه ادمهایی عادی و معمولی هستند که تنها خودشان را با شرایط تطبیق داده‌اند. در چنین نظامهایی شر و بدی انقدر مبتذل و پیش پا افتاده و عادی شده که افراد متوجه زشتی عمل خود نمی‌شوند. به گمان من در جامعه ما نوعی بی‌تفاوتی و بی‌حسی در برابر خشونت و جنایت و نقض حقوق شهروندی ایجاد شده که بسیار خطرناک است و تمامی کسانی که به هر نحو به عادی سازی شر دامن میزنند در قبال عملکرد خود مسئولند.


IMG_20141108_025120

در این عکس چه چیزهای میشود دید؟ به نظر من در این عکس خیلی چیزها میشود دید یا ندید، بیشتر به این بستگی دارد که بدانیم برای دیدن باید دنبال چه چیزهایی باشیم و این هم بستگی به چارچوب تئوریک ما در تحلیل تصویر دارد. من در اینجا سعی میکنم بدون اینکه وارد بحثهای خیلی دقیق ودشوار شوم در چارچوب تئوریک نظریات طبقه تن آسان تورنشتاین وبلن و نظریات بوردیو در مورد قشربندی و سرمایه فرهنگی موضوع را تحلیل کنم قول میدهم زیاد پیچیده نباشد.

تورنشتاین وبلن برعکس اسم سختی که دارد نظر ساده ای دارد که فهمش دشوار نیست. میگوید یک نوع اشرافیت جدید به وجود امده که سعی میکند با مصرف چشمگیر و نمایشی، ثروت وقدرت خودش را به رخ دیگران بکشد. البته این ادمها در اصل دنبال عزت نفس هستند نه ساعت رولکس یا ماشین مازاراتی و امثال اینها منتها در یک فرهنگ رقابتی ادمها فقط موقعی احساس ارزشمند بودن میکنند که دیگران برای انها ارزش قایل شوند. برای همین باید ارزشت یک جوری توی ظاهرت دیده شود تا دیگران تو را ارزشمند بدانند، آن وقت باورت میشود که ارزشمندی وخیالت راحت میشود. نظریه وبلن به زبان ساده همین است. حالا این چه ربطی به محرم دارد؟ توضیح میدهم. اما اجازه بدهید از یک مسیر فرعی به موضوع برسیم و کمی پرچانگی کنم. شاید واقعا لازم نباشد ولی من ادمی داستانگو هستم و از داستان گفتن خوشم میاید.

به نظر من میشود خیلی کلیتر به نظریات وبلن نگاه کرد و آن را در بطن نظریه «خود آینه سان» چارلز هورتون کولی looking glass self tehory قرار داد کولی میگوید ما ادمها مثل یک اینه، انعکاسی از دیگران هستیم. خود، چیزی نیست که از اول درنهاد ادم خیلی ساخت یافته به صورت یک چیز مشخص وجود داشته باشد، بلکه به مرور شکل میگیرد انهم با انعکاسهایی از دیگران که به مرور جذب میکنیم. مثلا اگر به کسی بگویند خودت را تعریف کن ممکن است بگوید من ایرانی مسلمان پدر چهار بچه همسر فلانی معاون فلان شرکت و عضو فلان انجمن هستم. در همه این تعاریف پای دیگران وسط است باید مسلمانانی وجود داشته باشند تا ما خودمان را یکی از انها بدانیم. باید ایرانیانی باشند، باید بچه ای باشد تا پدر باشیم و زنی باشد تا شوهر ودوستی باشد که دوست و… ارزش هر کدام از اینها یعنی ارزشی که ما برای هر بخش از خودمان قایلیم چیزی است که بستگی به دیگران دارد. مثلا ارزش اینکه استاد دانشگاه هستیم یا دزد وسایل صوتی ماشین بستگی به ارزشی دارد که دیگران برای این نقشها قایلند. دیگران معمولا برای یک استاد ارزشی بیشتر از یک دزد قایلند در میان جامعه خود دزدها هم انکه میتواند ضبط ماشینهای خارجی و ایمن را بدزدد بیشتر از آن دزد بی خاصیت و حیف نانی که دنبال یک ماشین با درهای باز یا شیشه پایین میگردد احترام دارد.

فعلا این نتیجه گیری را تا اینجا داشته باشید که ما خودمان و ارزش خودمان را بر اساس انعکاسی که از دیگران میگیریم و تایید انها تعریف میکنیم تا برویم سراغ نظر بوردیو

بوردیو نظر خاصی در مورد قشربندی و طبقات اجتماعی دارد. یکی از مهمترین و اولین و احتمالا مشهورترین نظریات قشربندی نظر مارکس است که طبقات را بر اساس مالکیت یا عدم مالکیت ابزار تولید تعریف میکند. یعنی اگر در زمانه ما ابزار تولید کارخانه و تکنولوژی و شرکتهایی نظیر اپل و مایکروسافت هستند، ادمها بر اساس اینکه صاحب کارخانه و سایر ایزارهای تولید هستند یا نیستند به دوگروه متخاصم تقسیم میشوند که منافعی ضد هم دارند. البته مارکس قبول دارد که بین این دو گروه که همه چیز دارند و هیچ چیز ندارند گروه های حد وسطی هم هستند مثل مغازه داران یا کشاورزان خرده مالک ولی مارکس میگوید اینها نخودی هستند دعوای اصلی بین همان بورژاها وبدبختهاست در نهایت لایه های حد وسط به یکی از دو طرف ماجرا خواهند پیوست و خودشان نقش تاریخ سازی ندارند. بعدا ماکس وبر مفهوم منزلت را به قشربندی اجتماعی اضافه کرده است یعنی میگوید برخلاف نظر مارکس فقط ثروت نیست که جایگاه فرد را در سلسله مراتب اجتماعی مشخص میکند یک سلبریتی جدا از اینکه ثروت دارد یا ندارد یا مالک ابزار تولید هست یا نه میتواند جایگاه اجتماعی بالایی داشته باشد. شخصیتهای کاریزماتیک که حرفشان بین مردم برش دارد ممکن است ثروتی هم نداشته باشند. در یک جامعه روستایی ممکن است یک سید فقیر جایگاه اجتماعی بالایی داشته باشد.

بوردیو بعد از مارکس و وبر امده و طبیعتا نظریاتش قدری پیچیده تر و با ریزه کاری بیشتر است اینرا هم اضافه کنید که بوردیو فرانسوی است ان وقت در نظر بگیرید چقدر فهم حرفهایش سختتر میشود.

میدانم که اگر تا اینجا دندان روی جگر گذاشته باشید و مطلب را نیمه کاره رها نکرده باشید احتمالا توی دلتان میگویید خب اینها چه ربطی به طبل دارد؟ میدانم که دارید از نهایت صبر و شکیبایی خود بهره میبرید اما کمی دیگر هم صبر کنید ارتباطش روشن میشود. اندکی راه است تا بینا شدن.

بوردیو طبقات و قشرهای جامعه را بر اساس میزان سرمایه ای که دارند تعریف میکند منتها تعریف سرمایه از نظر بوردیو پیچیده تر است. او انواع سرمایه را به چند نوع تقسیم میکند: 1- سرمایه اقتصادی که تقریبا همان سرمایه مورد نظر مارکس است 2- سرمایه فرهنگی که شامل تحصیلات سلیقه و درک هنری و اینجور چیزها میشود 3- سرمایه اجتماعی که از جایگاه فرد در روابط گروهی ناشی میشود یعنی میزان اعتماد و اعتباری که دیگران برای شما قایل هستند و به مفهوم منزلت نزد وبر نزدیک است 4- سرمایه نمادین که مجموعه نمادهایی است که فرد با ان به دیگر انواع سرمایه ای که دارد مشروعیت میبخشد

اشکال مختلف سرمایه مثل اشکال مختلف انرژی به یکدیگر قابل تبدیل هستند لذا میشود تصورکرد افراد معمولا یا سطح بالایی از انواع مختلف سرمایه را دارند یا سطحی پایین یا متوسط. زیرا اگر یکی از انواع سرمایه را به میزان بالا داشته باشید میتوانید با تبدیل ان به اشکال دیگر سرمایه کمبودهایتان را جبران کنید مثلا متولد شدن در یک خانواده ثروتمند (سرمایه اقتصادی) معمولا باعث میشود تحصیلات خوبی هم داشته باشید (سرمایه فرهنگی) و برعکس داشتن تحصیلات بالا معمولا درامد بالا به همراه دارد.

البته گاهی ممکن است انواع مختلف سرمایه ای که یک فرد در اختیار دارد در یک سطح نباشند که این مساله فرد را دچار مشکل میکند. مثلا افرادی که به تازگی ثروتمند شده اند معمولا به عنوان قشر نوکیسه شناخته میشوند. اینها سطح سرمایه اقتصادیشان بالاست اما از لحاظ سرمایه فرهنگی مثل طرز حرف زدن، سلیقه، درک هنری و امثال اینها در سطح بقیه افراد طبقه بالا نیستند. داشتن چیزهایی که سرمایه فرهنگی شناخته میشود نیازمند پول و فراغت است برای اینکه به موسیقی کلاسیک علاقمند شوید باید پول کنسرت رفتن داشته باشید وهمین طور وقت و فراغتش را. کسانی که یک شبه ثروتمند شده اند چنین چیزهایی را که داشتن ان نیازمند تربیت خانوادگی و صرف وقت در گذشته بوده است را ندارند و لذا میخواهند همه اینها را یک شبه با پول بخرند. مثلا ممکن است مقدار زیادی پول صرف خرید تابلوهای نقاشی کنند، بدون اینکه چیزی از موسیقی سر دربیاورند به اپرا وکنسرت بروند و در حالیکه خمیازه میکشند بر بخت خودشان لعنت بفرستند که مچبورند با فرهنگ باشند.

مفهوم مهم دیگری که بوردیو در ارتباط با طبقه مطرح میکند مفهوم عادت واره است. او میگوید افراد بر اساس تجارب زندگی و تربیتشان دارای یک سری عادت واره هستند که به نظامهای بینش و سلیقه و قضاوتشان مربوط میشود. یعنی بوردیو برخلاف انچه که معمولا به نظر میرسد سلیقه را یک امر شخصی و طبیعی نمیداند بلکه سلیقه هر فرد به جایگاه طبقاتی او مربوط میشود. سلیقه من به عنوان یک عضو طبقه متوسط با سلیقه اعضای طبقات بالا و پایین متفاوت است. اعضای یک طبقه با اشتراکاتی که در سلایقشان دارند به نوعی اگاهی طبقاتی میرسند و از هم گروهی و اشتراک منافعشان اگاه میشوند از طرف دیگر کسانی که سلایق دیگری دارند به عنوان دیگران طبقه بندی میشوند و نوعی حس تخاصم میان این گروه ها ممکن است بروز و ظهور پیدا کند.

بوردیو یک مدل سه شاخه برای سلیقه طرح میکند که عبارت است از 1- سلیقه مشروع 2- سلیقه متوسط 3- سلیقه مردم پسند یا پاپ

سلیقه مشروع همان است که توسط کسانی که قدرت وثروت را در دست دارند تعریف میشود، یعنی اینکه چه طرز لباس پوشیدن و حرف زدنی درست و زیباست. سلیقه متوسط هم سلیقه طبقه متوسط است که کمی با سلیقه مشروع متفاوت است. سلیقه مردم پسند هم سلیقه طبقات پایین است

_2064589139_n1

طبقات پایین کمتر امکان این را دارند که یک نظام زیبایی شناختی دقیق و بسط یافته را تعریف کنند. همواره نظام سلیقه ای طبقات بالا قدرتمندتر است وخودش را تحمیل میکند. البته در مقابل طبقات پایینترهم دست به ضد حمله هایی میزنند. اگر طبقات بالا سلیقه اشان را با رفتن به رستورانهای گران قیمت و خاص نشان میدهند، یک شهروند طبقه متوسط ممکن است با روی اوردن به اشپزی غذاهای عجیب و غریب در منزل سلیقه اش را نشان دهد. طبقات پایین هم ممکن است با افتخار بگویند با غذای فری کثیف و حسن سگ پز خیلی بیشتر حال میکنند و مشروعیت سلیقه مسلط را به سخره بگیرند

1801007656_n1

همانطور که دیدیم نوعی نبرد طبقاتی میان انواع مختلف سلیقه و سبکهای زندگی وجود دارد که البته در این نبرد کسی کشته نمیشود ولی در اینکه ریشه آن در نوعی خصومت و تضاد منافع و جایگاه طبقاتی است تردیدی نیست.

بوردیو نظریه خود را با بررسی جامعه فرانسه فرموله کرده است، اگربخواهیم این بینش را به جامعه امروز ایران بسط بدهیم، باید قدری ان را چکش کاری کنیم. یکی از تفاوتهایی که فکر میکنم بین دو جامعه وجود داشته باشد، این است که راه دیالوگ و گفتگو بین انواع سلیقه ها در ایران تقریبا مسدود یا فیلتر است. سلیقه مشروع سعی میکند با استفاده از تمام ابزارهایی که در اختیار دارد جلوی بروز و ظهور هر سلیقه و سبک زندگی متفاوتی را سد کند. گذشته از سانسور رسانه ها حتی خیابان هم به مثابه یک رسانه از سانسور در امان نیست و سلیقه مشروع سعی میکند سبک خودش را در لباس پوشیدن و دیگر جنبه های بیان خود به دیگران تحمیل کند.

خب فکر میکنم حالا بشود عکس ابتدای این نوشته و صحنه های مشابهی از عادت واره ها و سلیقه پاپ که در عزاداریهای محرم ظهور میکنند را بهتر فهمید. محرم حاشیه امنی را فراهم میکند که سلیقه های سرکوب وکتمان شده به صورت انفجاری خودشان را بروز بدهند. طبقات پایین که رسانه ای در اختیار ندارند در طول ایام عزاداری محرم سعی میکنند عادت واره ها، طرز صحبت کردن، سلیقه و دیگر چیزهایی که انها را از دیگر طبقات متمایز میکنند را به رخ بکشند. این مساله به مفهوم مصرف چشمگیر وبلن که در ابتدای نوشته توضیح دادم بسیار نزدیک است.

من در تصویر ابتدای این نوشته نوعی اگاهی طبقاتی میبینم ان طبل بزرگ که گویی عمدا برای خرد کردن اعصاب دیگران مثل یک ابزار جنگ اعصاب طراحی شده و ان نوشته روی طبل که بر تعمدی بودن واگاهانه بودن ان تاکید میکند و لفظ «من هیاتی» که هر چه باشد نوعی تعریف خود است نشان میدهد که این رفتارها را باید در چارچوب همان نزاع طبقاتی که در قالب نمادها صورت میگیرد درک کرد. این نوع نزاع طبقاتی که با ابزار سلایق و نمادها صورت میگیرد فقط در عزا نیست که جلوه میکند در عروسی هم همین افراد ممکن است ترافیک یک خیابان را بند بیاورند و به دست افشانی و انواع رقص قاسم ابادی وبندری و بابا کرم مشغول شوند، مساله این است که هرجا اندک حاشیه امنی ایجاد شود گروه های فرودست سعی میکنند نمادها و سلیقه و عادت واره هایشان را که در مواقع عادی مجالی برای نمایش ان نیست به صورت انفجاری در مجال کوتاهی که فراهم شده به نمایش بگذراند.


بیش از 70 میلیون نفر از جمعیت کشور برای دریافت یارانه ثبت نام کردند و متعاقب ان دولت برای تامین نقدینگی لازم جهت پرداخت یارانه قیمت حاملهای انرژی را با شیب نه چندان ملایمی بالابرد. برای خیلیها این سوال پیش امد که چرا اکثریت قاطع مردم ترجیح دادند از یارانه انصراف ندهند و خیلیها هم به این سوال جواب دادند.

این جوابها از جوابهای حاضر و اماده مثل اینکه مردم نفهم و بی شعور وخودخواه هستند یا مردم به دولت اعتماد ندارند یا دولت عرضه مدیریت ندارد شروع میشود و تا جوابهای کمی پیچیده تر و نسبتا قابل تامل ادامه می یابد. این نوع جوابها ممکن است برای فحش دادن خوب باشند اما تحلیل خوبی نیستند مثلا اینکه مردم خودخواه هستند نشان نمیدهد چرا خودخواهی مردم باید باعث این انتخاب خاص شود؟ مردم میتوانند خودخواه باشند و در عین حال راه حلی را که سود بیشتر و درازمدتی را دارد انتخاب کنند.

من سعی میکنم جواب خودم را به مساله بدهم. برای جواب درست دادن اول باید مساله را درست طرح کرد. من اول سوال میکنم اصلا چرا باید مردم انصراف می دادند؟ جواب این است برای اینکه در این صورت قیمت حاملهای انرژی کمتر افزایش مییافت، نقدینگی مهار میشد و تورم کمتری را میشد انتظار داشت که نفع بیشتری برای همگان داشت. خب سوال این است که چرا مردم سود کمتر را ترجیح دادند؟ من فکر میکنم این یک معما است و مثل هر معمای دیگری حتما جواب دارد و به نظر من قبلا جواب ان داده شده است.

در تئوری بازیها یک حالت خاص به اسم دوراهی زندانی مطرح میشود که نشان میدهد چرا مردم در حالتی که با یک دوراهی همکاری و سود بیشتر و عدم همکاری و سود کمتر روبرو باشند همیشه راه دوم را انتخاب میکنند و ضرر میکنند و این همان جواب درست مساله ماست.

معمای دوراهی زندانی با یک مثال کلاسیک مطرح میشود: فرض کنید پلیس دومتهم را دستگیر کرده که هیچ مدرکی علیهشان ندارد و تنها را محکوم کردنشان شهادت یکی علیه دیگری است. پلیس به هر دو زندانی به صورت جدا جدا پیشنهاد میدهد علیه دیگری شهادت دهد تا در مجازات تخفیف بگیرد در این حالت هر یک از دو زندانی با یک دوراهی روبرو میشود اگر به زندانی دیگر خیانت کند و دیگری سکوت کند زندانی اول که خیانت کرده ازاد میشود ودیگری به یک سال حبس محکوم میشود اگر هر دو سکوت کنند هر دو فقط یک ماه در حبس می مانند و سپس ازاد میشوند و اگر هر دو به هم خیانت کنند هر دو به مدت سه ماه در حبس می مانند. هر زندانی باید یکی از دو گزینه سکوت و خیانت را انتخاب کند.

 

 

من سکوت می‌کنم

من خیانت می‌کنم

زندانی دیگر سکوت می‌کند

هر کدام یک ماه زندانی میشویم (بیشترین سود برای همه)

زندانی دیگر یک سال حبس میشود
من ازاد می‌شوم

زندانی دیگر خیانت می‌کند

زندانی دیگر آزاد می‌شود من یک سال حبس میشوم

هر کدام ۳ ماه زندانی میشویم

 

اگر من یکی از دو زندانی باشم برای تصمیم گیری اول فکر میکنم زندانی دیگر چه کار میکند. اگر او تصمیم بگیرد سکوت کند و من هم سکوت کنم هر کدام یک ماه زندانی میشویم اما اگر من خیانت کنم ازاد میشوم. یک احتمال دیگر این است که زندانی دیگر به من خیانت کند در این صورت اگر من سکوت کنم یک سال حبس میشوم ولی اگر من هم خیانت کنم فقط سه ماه زندانی میشوم.

اگر دقت کنید میبینید صرف نظر از اینکه زندانی دیگر چه کار کند همیشه به نفع من است که خیانت کنم. این یک مثال کلاسیک دوراهی زندانی بود اما میتواند مصداقهای بسیار زیادی داشته باشد. حالا فرض کنید من میخواهم تصمیم بگیرم از یارانه انصراف بدهم یا ندهم؟ من نمیدانم بقیه مردم از یارانه انصراف میدهند یا نمیدهند ولی حالتهای مختلف را در نظر میگیرم تا ببینم کدام بیشتر به نفع من است

 

 

من انصراف میدهم

من انصراف نمیدهم

بقیه انصراف میدهند

همه در وضعیت بهتر اقتصادی شریک میشویم(بیشترین سود برای همه)

من یارانه میگیرم از وضعیت بهتر اقتصاد هم لذت میبرم

بقیه یارانه نمیگیرند

بقیه انصراف نمیدهند

بقیه   یارانه میگیرند
من یارانه نمیگیرم وضعیت اقتصاد هم بهتر نمی شود

وضعیت اقتصاد بدتر میشود اما همه یارانه میگیریم

 

همانطور که میبینید در بازی انصراف از یارانه هم صرف نظر از اینکه دیگران چه کار میکنند برای من بهترین انتخاب این است که انصراف ندهم. حالت ایدئال این است که همه انصراف بدهیم و سود بیشتری ببریم اما چون نمیدانم دیگران چه کار میکنند تصمیم میگیرم برای به حداکثر رساندن سود خودم انصراف ندهم.

شاید بگویید این توضیح خیلی چفت و جور به نظر میرسد ولی انگار کلکی در این توضیح هست اگر این طور باشد که مردم همیشه عدم همکاری و منفعت کمتر را انتخاب کنند پس چطور جامعه انسانی سرپا مانده است؟ پس چطور سنگ روی سنگ بند میشود؟

کلکی در کار نیست. دوراهی زندانی یک حالت خاص از انتخابهای اجتماعی را در نظر میگیرد. فرض این است که دو زندانی با هم ارتباط ندارند و به هم اعتماد هم ندارند اگر دو زندانی با هم در ارتباط باشند با هم تبانی میکنند و تصمیم میگیرند هر دو سکوت کنند و ازاد شوند اگر هر دو به هم اعتماد کامل داشته باشند مثلا پدر و پسر باشند و مطمئن باشند دیگری علیهشان شهادت نمیدهد باز هر دو سکوت میکنند و بیشترین منفعت را میبرند. من تصور میکنم در داستان انصراف از یارانه هم مثل همین دوراهی زندانی نه ارتباط وجود داشت نه اعتماد وگرنه حتی اگر مردم را خودخواه فرض کنیم ممکن بود تصمیم بگیرند همه انصراف دهند و سود بیشتری کسب کنند.

ارتباط وجود نداشت چون ما نمیدانستیم اکثریت میخواهند انصراف دهند یا نه؟ وسایل ارتباط جمعی مثل تلوزیون پر بود از مصاحبه های کلیشه ای که وظیفه هر ایرانی است که انصراف دهد، من انصراف میدهم تو انصراف میدهی او انصراف میدهد… مصاحبه هایی که کسی برایشان تره هم خورد نمیکند. اگر تلوزیون رسانه بی طرف و قابل اعتمادی بود میتوانست با ایجاد ارتباط بین افراد حالت کلاسیک دوراهی زندانی را بشکند و مردم برای سود بیشتر با هم همکاری کنند. در رسانه های دیگر مثل شبکه های اجتماعی هم به هزار و یک دلیل موجی شکل نگرفت که مردم احساس کنند اکثریت قابل توجهی انصراف میدهند در واقع ارتباط بین افراد شکل نگرفت.

پارامتر دومی که مفقود بود هم اعتماد بود. ممکن است بگویید اعتماد به کی و چی؟ سوال خوبی است. اعتمادی که اثر اجتماعی داشته باشد دو گونه است، اعتماد به سازمانها مثل دولت و حکومت و اعتماد تعمیم یافته، یعنی اعتماد به مردم به طور کلی. اعتماد شخصی اهمیت اجتماعی ندارد اینکه من به شریک زندگی یا والدینم اعتماد داشته باشم چیز خوبی است، اما اهمیت اجتماعی ندارد. اعتمادی اهیمت اجتماعی دارد که اعتماد به سازمانها و نهادها باشد یا اعتماد تعمیم یافته باشد یعنی اگر مثلا یک فرد عادی را در خیابان به من نشان دهند و بگویند چند درصد ممکن است این شخص غیر قابل اعتماد و دزد و پدرسوخته باشد؟ بگویم دو درصد بگویم پنج درصد نه هفتاد درصد یا نود درصد! این اعتماد تعمیم یافته است. یعنی اعتماد به دیگران به طور کلی. هم اعتماد به نهادها و هم اعتماد تعمیم یافته سرمایه اجتماعی محسوب میشود درست مثل سرمایه فیزیکی میشود سرمایه اجتماعی را یک شبه به باد داد اما جمع کردن ان سخت است و زمان میبرد

اگر حرفهایم را جمع و جور کنم میتوانم بگویم مردم تصمیم گرفتند همکاری نکنند و سود کمتری ببرند چون در یک دوراهی زندانی کلاسیک گیر افتاده بودند. چون ارتباط و اعتماد کافی وجود نداشت که بتوانند گزینه بهتر را انتخاب کنند. شاید ممکن بود با تمهیداتی مقداری وضعیت را بهتر کرد مثلا اگر از ابزارهای ارتباطی بهتری استفاده میکردند و زمان بیشتری صرف میشد تا اعتمادی شکل بگیرد و مردم نتیجه بگیرند لااقل بخش قابل توجهی تصمیم به همکاری دارند. 


چرا اسبهای مسابقه با هم رقابت میکنند؟ انگیزه اسب سوارها مشخص است میخواهند به افتخار و جایزه برسند اما انگیزه اسبها در مسابقه دادن با یکدیگر چیست؟ در واقع اسبها مسابقه نمیدهند تلاش اسبها برای سریعتر دویدن جزیی از طبیعت انهاست همان چیزی که به آن رم کردن میگویند. اسبها در طبیعت جزو موجوداتی هستند که شکار میشوند و تنها دفاعشان فرار کردن است. وقتی یک اسب به صورت ناگهانی میدود بقیه اسبها میترسند و تصور میکنند موجود خطرناکی نزدیک شده است و بقیه هم میدوند. وقتی همه دویدند میزان کلی ترس و وحشت بیشتر میشود در نتیجه کل گله سریعتر میدود با سریعتر دویدن میزان وحشت بازهم بیشتر میشود و باز هم سریعتر از قبل میدوند. در مسابقه اسب دوانی چنین اتفاقی رخ میدهد. در واقع سوارکارها روی یک گله رم کرده نشسته اند که بر اساس غریزه اش عمل میکند و کاری ندارد چه کسی جایزه میگیرد.
اسبها موجودات جالبی هستند اما هدف من در اینجا پرداختن به اسبها نیست میخواهم در مورد فواید نگرش انتقادی یا روشنفکری حرف بزنم. حالا روشنفکر چه ربطی به اسب دارد؟ این چیزی است که در پایان این نوشته خواهید فهمید.
مسابقه یا رم کردن اسبها نمونه ای از یک سری پدیده هایی است که پدیده فیدبک مثبت نامیده میشوند. هرجا که یک اشفتگی کوچک در سیستم اشفتگی بزرگتری ایجاد کند و ان اشفتگی بیشتر هم به نوبه خود اشفتگی باز هم بیشتری ایجاد کند با یک سیستم فیدبک مثبت روبرو هستیم. نمونه دیگری از پدیده فیدبک مثبت در عالم گیاهان، درختان سر به فلک کشیده جنگل هستند. اول یک درخت کمی رشد میکند و چترش روی درختان دیگر سایه میاندازد بقیه درختان برای رسیدن به نور بیشتر رشد میکنند و درست مانند اسبها مسابقه‏ای برای رشد بیشتر و بیشتر شروع میشود. به نفع همه درختها بود که کوتاه میماندند و انرژیشان را صرف بقیه اموراتشان مثل میوه درست کردن و تشکیل دانه می‏کردند (باغبانها با هرس کردن همزمان درختها این کار را میکنند) اما واضح است که درختها قادر به توافق و تشکیل تراست نیستند وقتی یکی به سرش میزند که زرنگی کند و نور بیشتری بگیرد نمی‏شود نشست و دست روی دست گذاشت. در پایان نوری که به تک تک درختان میرسد بیشتر از قبل نیست فقط انرژی زیادی هدر رفته است اما چه می‏شود کرد زندگی همین است دیگر.
در واقع تعداد سیستمهای فیدبک مثبت مفید بسیار انگشت شمار است. در طبیعت اکثر سیستمهای فیدبک مثبت به نتایج انفجاری غیرقابل کنترل و مضر برای موجودات زنده منتهی می‏شوند. سقوط بهمن نمونه ای از یک سیستم فیدبک مثبت است که فایده ای برای موجودات زنده نمیتواند داشته باشد. علت خطرناک بودن اکثر سیستمهای فیدبک مثبت روشن است. بقای موجودات زنده و اساس حیات بر هموستازی یا ایجاد تعادل در محیط داخلی بدن استوار است. سیستمهای فیدبک مثبت اساسا ضد تعادل هستند و بنابراین عجیب نیست که در اکثر موارد برای موجودات زنده مضر باشند. در همان معدود موارد مثبتشان هم بسیار هزینه زا هستند یعنی تا پای مرگ و زندگی در میان نباشد برای موجودات زنده نمیصرفد که از این سیستمها استفاده کنند.
سیستمهای فیدبک منفی درست نقطه مقابل سیستمهای فیدبک مثبت هستند یعنی روند افزایشی در برون ده سیستم باعث کاهش درون داد میشود وبرعکس. گرسنگی و تشنگی و سیری نمونه ای از سیستم فیدبک منفی هستند. غذا خوردن با افزایش قند خون باعث احساس سیری و کاهش میل به غذا میشود. کاهش اب بدن و در نتیجه بالا رفتن غلظت یون سدیم در خون باعث احساس تشنگی وافزایش میل اب خوردن میگردد وقتی اب خوردیم غلظت یون سدیم دوباره کم میشود و میل نوشیدن اب از بین میرود. میشود صدها نمونه از سیستمهای فیدبک منفی مثال زد که در بدن انسان و دیگر موجودات زنده مورد استفاده قرار می‏گیرند. برخلاف سیستمهای فیدبک مثبت در اینجا دستمان باز است و هرقدر بخواهید می‏توانم از سیستمهای فیدبک منفی مفید مثال بزنم اما به من اعتماد داشته باشید و قبول کنید بقیه موجودات زنده هم تعادل بدنشان یعنی حیاتشان را با همین سیستمهای فیدبک منفی حفظ می‏کنند. اگر تنظیم فیدبک منفی وجود نداشت ادمها اینقدر می‏خوردند که از سیری منفجر می‏شدند. یون پتاسیم در عضله قلب تجمع می‏کرد و قلب از کار میوفتاد. ماهی های اب شیرین اینقدر اب جذب می‏کردند که مثل یک بادکنک باد می‏کردند ومی‏ترکیدند و برعکس ماهیهای اب شور مثل ماهی نمک سود اب بدنشان کشیده می‏شد و پر از نمک می‏شدند. خلاصه زندگی بدون سیستم فیدبک منفی امکان پذیر نبود.
خارج از بدن موجودات زنده و در قلمرو فرهنگ و اجتماع هم سیستمهای فیدبک مثبت و منفی در کار هستند. هجوم مشتریان برای بیرون کشیدن پول از بانک نمونه‏ای از یک چرخه فیدبک مثبت است. ابتدا بانک به مشکل کوچکی می‏خورد که عده ای از مشتریان را نگران میکند و ترجیح می‏دهند پولشان را بیرون بکشند، بقیه مشتریان باخبر میشوند که عده‏ای پولشان را بیرون کشیده‏اند نگرانی بیشتر می‏شود و انها هم پولشان را بیرون می‏کشند از اینجا یک چرخه فیدبک مثبت شروع می‏شود که تا ورشکستگی کامل بانک پیش می‏رود. این پدیده در میان بازاریان شناخته شده است و گاهی سعی می‏کنند با استفاده از آن رقیب را نابود کنند. با ایجاد شایعه این تصور را ایجاد می‏کنند که فلان تاجر در حال ورشکست شدن است.کافی است چنین شایعه ای پخش شود طلبکاران برای گرفتن مطالباتشان هجوم می‏اورند و دیگر کسی حاضر نمی‏شود معامله اعتباری یا به اصطلاح چکی انجام دهد و در نهایت تاجر نگونبخت واقعا ورشکست می‏شود. فروشندگان اثار فرهنگی و هنری به طور مثال فیلمهای سینمایی از پدیده فیدبک مثبت اگاه هستند و از ان استفاده می‏کنند. وقتی یک فیلم در هفته اول پر فروش باشد توجه عده بیشتری را به خود جلب می‏کند و طبیعتا فروشش باز هم بیشتر میشود و باز فروش بیشتر توجه بیشتری را جلب میکند و…
کسانی که به دنبال بهره‏گیری از پدیده فیدبک مثبت هستند در هفته اول با کلکهای مختلف مثل توزیع بلیت رایگان در مدارس یا کسب حمایت بعضی سازمانها فروش را بالا می‏برند اصلا مهم نیست که این میزان فروش واقعی باشد. می‏تواند بیشترش بلیت رایگان باشد، مهم این است که امار اعلام شده در هفته اول بالا باشد تا استارت سیستم فیدبک مثبت زده شود از انجا به بعد خود سیستم پیش می‏رود. به اسم خاصی اشاره نمی‏کنیم و مثلا نمی‏گوییم فیلمهای دهنمکی این طور فروش میرود. هدفمان توضیح مطلب است.
وقتی یک فیلم بی ارزش با استفاده از سیستم فیدبک مثبت پر فروش می‏شود کسانی که از دیدن فیلم برمی‏گردند با تعجب می‏گویند مردم احمق شده‏اند؟ چطور این همه ادم برای چنین مزخرفی پول داده‏اند؟ نمیدانند که دیگران احمق نیستند بلکه آن دیگران هم درست مثل خود ما قربانی یک سیستم فیدبک مثبت شده‏اند. البته حرفی در این نیست که یک عده به هرحال حتی بدون وجود سیستمهای فیدبک مثبت هم احمق هستند.
معمولا قبل از انتخاباتهای پرشور یک سیستم فیدبک مثبت راه میوفتد. تا مدتی مردم بلاتکلیف هستند و تصمیم روشنی ندارند یکی دو هفته قبل از انتخابات استارت یک سیستم فیدبک مثبت زده میشود (نمیگویم لزوما کسی یا کسانی اگاهانه این کار را میکنند) از این و آن میشنوی که فلانی بیشتر رای میاورد همین زمزمه های اولیه افراد بیشتری را جذب میکند و سیستم کم کم گرم میشود تا جایی که و رایت الناس یدخلون فی دین الله افواجا. کسی نمیداند دقیقا چه اتفاقی رخ داده است که ناگهان نظر همه تغییر کرده ولی معمولا افراد بدون اینکه نیازی به تحلیل مساله ببینند احساس میکنند: لابد این انتخاب درست است که همه همین کار را میکنند. نمیدانم تا به حال قطع شدن درخت را دیده اید یا نه؟ وقتی درخت قطع شد تا چند لحظه همانطور ایستاده است و تعادلی ناپایدار دارد بعد به یک سمت متمایل میشود اول سرعتش کم است اما در کثری از ثانیه به صورت تصاعدی شتابش افزایش میابد. همین که به یک سمت متمایل شد حرکت انقدر انفجاری و سریع است که هیچ چیز نمیتواند جلویش را بگیرد. تحولات قبل از انتخابات در ایران معمولا این طور است.
در دنیای فرهنگ هم مثل طبیعت، سیستمهای فیدبک مثبت بیشتر از اینکه مفید باشند مضراند. گفتیم که اساس حیات ما بر سیستمهای خود تنظیم فیدبک منفی استوار است اما طبیعت برای تضمین بقای ما در وجود ما یک سیستم فیدبک مثبت هم تعبیه کرده است. اجداد ما قبل از انکه به مرحله ابزارسازی برسند تنها در پناه گله میتوانستند به حیات خود ادامه دهند. شکار یک هموساپینس زپرتی برای موجوداتی مانند ببر و پلنگ کاری نداشت و تقریبا نوعی تفریح محسوب میشد. احتمالا در ان زمانها ما حریف تمرینی برای بچه پلنگهایی که دوره اموزشی را طی می‏کردند محسوب می‏شدیم و پلنگهای کاردرست به شکار گاومیش و گراز بسنده میکردند، ما را می گذاشتند برای تمرین توله پلنگها یا به عنوان دست گرمی پلنگهای پیر و ناتوان که در ایام بازنشستگی احساس بطالت نکنند.
در آن شرایط انسان فقط می‏توانست در پناه گله زنده بماند. واضح است که سی جفت چشم بهتر از یک جفت میبند و سی جفت گوش صداهای بیشتری از یک جفت گوش را می‏شنود. اگر یک پلنگ به گله انسانها نزدیک می‏شد احتمال اینکه نزدیک شدن پلنگ را بفهمند وخودشان را نجات دهند بیشتر از زمانی بود که تنها باشند.
زندگی در گله مستلزم تبعیت است، وقتی همه فرار میکنند باید فرار کرد. گله جای چون و چرا نیست. اگر کل گله اشتباه کرده باشد مثلا انچه تکان خورده جای پلنگ یک شاخه درخت بوده یا چیزی که تصور میشده ببر است یک بز مردنی بود مشکلی ایجاد نمیشود اما اگر قضیه برعکس باشد یعنی گله درست فکر کرده باشد ولی به فرض یکی از اجداد ما به دلایل روشنفکرانه خواسته باشد مستقل تصمیم بگیرد و تابع جمع نباشد در آن صورت آن جد روشنفکر ما آن شب به عنوان شام روی میز بچه ببرها قرار گرفته و در عوض اجداد عوام و دنباله رو ما جان به سلامت میبردند.
ما هم مانند اسبها بر اساس ذخایر ژنتیکیمان میل دنباله روی و همرنگ جماعت شدن را داریم. برای میلیونها سال تنها راه حفظ حیات بر روی این سیاره همین بوده است. اما گفتن ندارد که مدتی است شرایط کمی عوض شده است. ما به مرحله ابزارسازی رسیده‏ایم. ابزارهایی که می‏سازیم از یک سیخونک که میشد با ان قورباغه یا وزغ شکار کرد به سطح شاتل فضایی رسیده است. مغزمان بیشتر رشد کرده است. دیگر شیر و پلنگ تهدید حیات ما نیستند در واقع قضیه برعکس شده است و انهایی که دلسوزترند نگران انقراض شیر و پلنگ هستند.
در زندگی امروز دنباله روی و تبعیت کورکورانه از جمع بیشتر از انکه مفید باشد مضر است. ایا طبیعت فکری برای کنترل این سیستم فیدبک مثبت کرده است تا امروز که شرایط عوض شده کلاه سرمان نرود؟ نه! میلیونها سال طول کشیده تا چنین سیستمی در ژنتیک ما شکل بگیرد، طبیعت نمیدانسته که ما بعدا زورمان زیاد می‏شود و پدر شیر و پلنگ را هم درمیاوریم و دیگر نیازی به دنباله روی گله وار نداریم. حالا که شرایط عوض شده اگر می‏خواهیم طبیعت انسان خودش را تطبیق دهد و غرایزمان اصلاح شود باید میلیونها سال صبر کنیم. یعنی طبیعت میانبری چیزی ندارد؟ نه پدر جان طبیعت همین است چانه زدنی نیست.

درست است که طبیعت کند است اما لزومی ندارد صبر کنیم طبیعت خودش پیروی گله وار را که زمانی بنا به ضرورت ایجاد کرده بود تعدیل کند. خودمان میتوانیم کارهایی برای تعدیلش انجام دهیم. تقویت نگاه انتقادی یکی از چیزهای مفیدی است که اینجا به درد میخورد. منظور از نگرش انتقادی این نیست که یک چوب دستمان بگیریم و دنبال کسانی بیوفتیم که از عقایدشان خوشمان نمی اید یا به کسانی که ایده‏ای را مطرح میکنند توهین کنیم. نگرش انتقادی کارش مقایسه و سبک سنگین کردن دیدگاه‏های مختلف است، کارش این است که تنها به یک منبع خاص برای درک و فهمیدن بسنده نکند. کارش این است که جای دنباله روی انتخابهای مختلف را بسنجد و بهترینش را انتخاب کند. کارش این است که چیزهایی که مسلم و بدیهی فرض میشوند را زیر سوال ببرد. خلاصه کارش گیر دادن و رو مخ بودن است.
واضح است که این کارها جرات میخواهد. میل ناخوداگاه ما، انچه سرشت و طبیعت ما دیکته میکند، همرنگ شدن با جماعت و تبعیت کورکورانه است. خب روشن است که خلاف جریان شنا کردن و زیر سوال بردن بدیهیات جرات میخواهد.
کانت جزوه کوچکی دارد به اسم روشنگری چیست؟ در این جزوه کانت میگوید «جرات دانستن داشته باش این است شعار روشنگری». دانستن مستلزم همه ان چیزهایی است که در بالا گفتم و صد البته این چیزها جرات میخواهد. به نظر من شروع روشنفکری از همینجاست که کانت میگوید. از انجا که کسی جرات دانستن پیدا کند. یکی از اجداد روشنفکرمان در گله انسانها را در نظر بگیرید که متوجه میشود شرایط عوض شده و دیگر نیازی به زندگی گله وار نیست، میشود مستقل فکر کرد، فهمید و تصمیم گرفت. کانت همان است.
فکر می‏کنم تقویت نگرش انتقادی در خود و وجود روشنفکرهای واقعی و ادمهای منتقد تنها چیزی است که می‏تواند مکانیسمهای فیدبک مثبت مضر را تا اندازه‏ای تعدیل کند. البته یک راهش هم این است که میلیونها سال صبر کنیم تا طبیعت خودش این مشکل را حل کند. شما کدام را ترجیح میدهید؟


توماس نیگل مقاله ای دارد به اسم «خفاش بودن چگونه است؟» نیگل زیست شناس نیست و فیلسوف است بنابراین بیش از اینکه زندگی خفاشها برایش مهم باشد سوال اساسیش در این مقاله این است که چگونه میتوان دیگری بودن دیگران را درک کرد؟ این سوال را علاوه بر خفاش میشود برای هر موجود زنده دیگری نیز طرح کرد مثلا گراز بودن، امیب بودن، گاومیش بودن یا احمد خاتمی بودن چگونه است؟ البته ممکن است بگویید این مثالها یکسان نیستند درک یک گاومیش کار سختی است اما احمد خاتمی هر چه باشد انسان است (فرض کنیم در اینکه احمد خاتمی به هر حال نوعی انسان است تردیدی نباشد) بنابراین اینها در یک رده نیستند.

درست است. درک احمد خاتمی از درک یک گاومیش باید کار راحتتری باشد چون در واقع ما دیگران را از طریق همدلی یا ان طور که روش شناسان میگویند از طریق درون فهمی درک میکنیم. وقتی کسی ناخنش را روی بینیش میکشد میفهمیم که نوک بینی او میخارد چون در موارد مشابه خودمان هم همین کار را میکنیم اما هر قدر در سلسله مراتب جانوران از انسان دورتر شویم و به موجودات ساده تر نزدیک شویم درک انها سختتر میشود چون علاوه بر اینکه تعداد رفتار معنی دار در این موجودات کمتر شده و به صفر میل میکند تعداد رفتارهای مشترک یا مشابه ما و ان جانوران هم کمتر میشود و در نتیجه درک رفتار سختتر است. میشود یک پیوستار رسم کرد که یک سمتش یکی از دوستان هم عقیده شما بعد احمد خاتمی بعد گاومیش باشد و در نهایت به امیب منتهی شود امیب در دورترین نقطه است و امکان درک رفتارش تقریبا برابر صفر است.

میخواهم بگویم اگر ما میتوانیم دیگران را بفهمیم به خاطر این است که خودمان را میفهمیم ودرک دیگران هم از روی درک تشابه آن دیگران با خودمان صورت میگیرد. اما ایا واقعا ما خودمان را میشناسیم؟ میشود ساعتها در مورد اینکه خود واقعی ما چیست بحث کرد وبه نتیجه ای هم نرسید. بیایید کار را ساده کنیم و به طور کلی خصوصیاتی که خود یا هویت ما را تشکیل میدهند به دودسته ذهنی و فیزیکی تقسیم کنیم خصوصیات فیزیکی را کنار میگذاریم. اینکه موهای شما بلوند است یا سایز سینه شما بزرگ است ممکن است برای شریک زندگی شما مهم باشد اما موضوع بحث ما نیست. ما اختصاصا در مورد ویژگیهای ذهنی اکتسابی بحث میکنیم برای ساده کردن کار بگوییم در مورد عقاید بحث میکنیم. میخواهیم بفهمیم عقایدی که داریم چقدر ممکن است اصالت داشته باشند و یا اینکه مثل همان خصوصیات فیزیکی که به خاطر کم ارزش بودنشان حذفشان کردیم به صورت غیر ارادی به دست امده باشند. سوال را این طور مطرح میکنم ایا عقاید ما واقعا عقاید ما هستند یا ایا ممکن است به شکلی غیر ارادی کسب شده باشند؟ عقاید در واقع نوعی اطلاعات هستند. سوال من را میشود این طور فرموله کرد ایا ممکن است یک سری اطلاعات موجود در ذهن ما بدون خواست و اراده ما و به صورت انگلی انجا جا خوش کرده باشند؟ اجازه دهید این بحث را با بررسی تمثیلی یک حوزه دیگر دنبال کنیم.

ذخیره ژنتیکی انسان شامل تعداد زیادی ژن میشود که بخش بزرگی از این ژنها اساسا هیچ کارکرد خاصی ندارند میشود گفت اگر کل اطلاعات ژنتیکی انسان 30 جلد کتاب باشد در عمل فقط یک جلد ان مورد استفاده قرار میگیرد و معلوم نیست اساسا حکمت ان 29 جلد دیگر چیست. یک سری از این ژنها ژنهای خاموش هستند. در انسان ژن تولید شاخ، سم و ابشش هم وجود دارد اما در فرایند تکامل این ژنها در یکی از اجداد ما برای همیشه خاموش شده اند ولی با اینکه کارکردی خاصی ندارند همچنان کپی میشوند و به نسلهای بعد منتقل میشوند. دانشمندان میگویند یک سری دیگر از این ژنهای بی خاصیت ژنهای انگل هستند. هسته سلول مانند یک دستگاه تکثیر برای کپی کردن ژنها است. یک سری ویروسها و عوامل انگل در زور چپان کردن خودشان به هسته سلول بسیار با استعدادند و کارشان این است که اطلاعات ژنتیکی خود را لابلای ژنهای طبیعی موجود زنده بچپانند. بعضی از این ویروسها پس از تکثیر تغییرات خطرناک و کشنده ای را در بدن موجود زنده ایجاد میکنند که در نتیجه میزبان ویروس میمیرد و شانس انتقال خود ویروس هم کم میشود. میشود فهمید ویروسهایی بیشترین شانس انتقال را دارند که کمترین میزان تغییر را در بدن میزبان ایجاد کنند یعنی همین ژنهای انگل و بی خاصیت که لابلای ژنهای فعال ما جا خوش کرده اند کافی است یک بار موفق شوند خود را لابلای ژنهای نرمال بچپانند انگاه برای همیشه کپی و تکثیر خواهند شد. اگر در نظر بگیریم که تکثیر ذخیره ژنتیکی انسان از میلیونها سال پیش شروع شده وجود این حجم از اطلاعات انگل و بی خاصیت در ذخیره زنتیکی ادمیزاد عجیب نیست.

یک حوزه دیگر که شیوع اطلاعات ناخواسته در ان زیاد اتفاق میوفند دنیای دیجیتال است. دنیای کامپیوتر هم ویروسهای خودش را دارد. درست مثل ویروسهای انسانی بین ویروسهای کامپیوتری هم انهایی بیشترین شانس انتقال را دارند که اثار مخربشان کمتر باشد یا به بیانی صاحب کامپیوتر متوجه حضور ویروس نشود. اگر ویروسی کل هارد شما را فرمت کند ممکن است با از بین بردن عکسهایی که با کلی زحمت برای اواتار فیسبوکتان فتوشاپ کرده بودید حال شما را بگیرد اما با این کار وجود خودش را هم لو داده است و شانس تکثیرش از بین میرود.

ایا حوزه دیگری هم وجود دارد که در ان سرایت اطلاعات ناخواسته مانند یک بیماری صورت گیرد؟ بله ذهن انسان. البته انسانها عقایدشان را مثل یک سی دی یا یو اس بی در شکاف دیگران فرو نمیکنند اما در دنیای مسایل ذهنی هم مکانیسمهای مشابهی برای انتقال ایده ها و عقاید، درست مثل یک بیماری واگیردار یا ویروس کامپیوتری وجود دارد. اگر این طور نبود صنعت تبلیغات این همه سوداور نبود و مبلغین برخی عقاید هر روز چاق و چله تر نمیشدند.

مدها از یک نقظه شروع می شوند و مثل یک بیماری به نقاط دیگر سرایت میکنند اگر شما در کشوری به دنیا امده اید که هشتاد درصد مردم ان مسیحی یا بودایی هستند معنیش این است که به احتمال هشتاد درصد مسیحی یا بودایی خواهید شد. میشود انتقال عقاید را دقیقا با قواعد واگیرشناسی (اپیدمیولوژی) مورد بررسی قرار داد.

به طور خاص فضای مجازی واگیرهای خاص خودش را دارد

فضای مجازی هم مثل دنیای ژنتیک انسانی و دنیای ویروسهای کامپیوتری مجالی را برای بیماریهای واگیردار فراهم میکند که جنس انها اطلاعات است. چیزی که گاهی ان را جوگیر شدن در فضای مجازی مینامیم.

حالا میتوانیم به سوال ابتدای این نوشته برگردیم. ایا عقاید ما همیشه عقاید ما هستند یا به عبارتی همیشه اصالت دارند؟ پاسخ این است که خیر، خیلی وقتها این عقاید میتوانند تنها جزیی از یک همه گیری عقاید واگیر دار باشند و نه چیزی بیشتر

مساله این است که همانطور که در مورد ژنهای ویروسهای انسانی و کامپیوتری دیدیم عقاید واگیردار هم در صورتی با موفقیت تکثیر میشوند که قربانی متوجه الوده بودنش نشود یا به بیان دیگر فکر کند اینها واقعا عقاید خودش هستند. ابتلا به بیماری جوگیر شدن در فضای مجازی را فقط از روی علایمش میشود تشخیص داد. بعضی از این علایم از اینقرار است:

 

  • –         بیمار در عین حال که فکر میکند کارهای مهمی برای نجات بشریت انجام میدهد در واقعیت مشغول کارهایی است که به سختی میشود فرق ان و وقت تلف کردن را فهمید. کارهای خطیر معمولا خطر هم دارند بنابراین به سختی میشود تصور کرد اقدامات خطیر همه گیرشوند. همانطور که ویروسهای کم خطر و بی خاصیت شانس تکثیر بیشتری دارند اقدامات کم نتیجه یا بی نتیجه شانس همه گیری بیشتری در فضای مجازی دارند. سود عوض کردن اواتار یا به اشتراک گذاشتن یک استتوس ممکن است نزدیک به صفر باشد اما هزینه اش هم نزدیک صفر است پس شانس جذب افراد بیشتر و همه گیری را دارد. گذشته از این همرنگ دیگران شدن در فضای مجازی حس همبستگی و درون گروه بودن را تقویت میکند که خودش پاداشهایی دارد. گاهی انجام دادن یا ندادن کارهای پیش افتاده میتواند ازمون مهمی برای عضویت در گروه باشد. اگر من قتل انجام ندهم کارمهمی برای اثبات متدین بودنم نکرده ام. دزدی نکردن کمی مهمتر است چون گاهی ادم وسوسه میشود اما اگر به فرض باریتعالی از ادم خواسته باشد تا عصر غذا نخورد یا چای را بدون قند بخورد یا وقتی دماغش میخارد ان را نخاراند این یک ازمون مهم الهی محسوب میشود چون سختتر از ادم نکشتن است. گاهی انچه کم اهمیت تر است مهمتر است.
  • –         بیمار با خشونت کلامی از عقایدی که توسط ویروسهای ذهنی دریافت نموده دفاع میکند و فرایند درمان را دشوار میکند. این جزیی از دفاع ویروس است. همانطور که بعضی ویروسهای کامپیوتری انتی ویروسها را از کار می اندازند بیماریهای واگیردار فضای مجازی هم پس از الوده کردن قربانی او را وادار به دفاع از خود میکنند. چون این عقاید استدلال کافی برای دفاع از خود ندارند معمولا بیمار را وادار به مقابله خشن با استدلالهای مخالف میکنند
  • –         گاهی بیمار دست به اعمالی میزند که کمی شرم اور یا سبک تلقی میشوند. مثلا بیمار اواتار فیسبوک خود را به زرافه تغییر میدهد از فلان برنامه مخصوص خردسالان با شور و حرارت دفاع میکند و به دیگران توهین میکند و نظایر اینها. گاهی در واگیردار شدن یک بیماری مجازی سبک و مبتذل بودن ان یک مزیت محسوب میشود. پیوستن به یک حرکت جلف همه گیر حاشیه امنی را برای ادم ایجاد میکند و برای کسانی که میل سرکوب شده چنین رفتارهایی را حس میکنند به هرحال از جلف بودن انفرادی امنیت بیشتری دارد
  • –         بیمار به ایجاد محفلهای مافیایی مجازی علاقه نشان میدهد و از قرار گرفتن در معرض عقاید متنوع و مخالف هراسان است. اگر بیمار در دفاع از ویروس ناتوان باشد دوستانش به کمکش خواهند امد و بقای ویروس تضمین میشود. هر بار که بیماری جدیدی در فضای مجازی همه گیر میشود این محفلها بازتعریف میشوند و با بلاک و فالو و انفالو حد و مرز محفل باز تعریف میشود

 

این بیماری علایم دیگری هم دارد اما فکر میکنم این نوشته تا همین جا هم زیادی طولانی شده است. حرفهایم را اینجور جمع و جور میکنم که همه گیریها در فضای مجازی را میشود با قوانین علم اپیدمیولوژی تحلیل کرد. بسیاری از این همه گیریها خطرناک نیستند یا اثار سوءشان ناچیز است اما به هرحال همیشه میتوانند خطرناک باشند چون نااگاهانه دچار ان میشویم و در مقابل درمان هم مقاومت میکنیم و نتایج ان قابل پیش بینی نیست 


خانم فمینیستی توی فیس بوکش چیزی علیه ترانه جدید شاهین نجفی و محسن نامجو نوشته بود و در پایان به عنوان نتیجه گیری اضافه کرده بود ازادی بیان شعاری است که کشورهای غربی می دهند شما نگاه کنید امریکا با شعار دموکراسی و ازادی بیان در عراق چه می کند؟

به نظر من این اظهار نظر به قول روشنفکرها خیلی تیپیک یا نمونه وار و سرشت نماست که نشان میدهد نقد از نظر بسیاری از ایرانیها چه مفهومی دارد

باید مرا ببخشید که مثل دوستان روشنفکر بلد نیستم اصطلاحاتی مثل دیسکورس و کانتکست و غیره را توی حرفهایم بیاورم و مثل راننده های تاکسی حرف میزنم ولی به هرحال نظر من این است. فکر میکنم معنای درست نقد و کارکرد اصلی ان این است که به کسی که از موضوعی سررشته ندارد بینش بدهد تا بتواند درست انتخاب کند.

فرض کنید در کشوری مثل امریکا که سالانه بیش از 1000 فیلم سینمایی تولید میشود میخواهید به سینما بروید. شما یک علاقمند معمولی سینما هستید نه پولش را دارید نه وقتش را و نه اعصابش را تا هر فیلمی را که روی پرده میرود ببینید تا متوجه شوید ارزش دیدن و پول پای بلیت دادن را دارد یا نه؟ خب چه کار میکنید؟ ستون نقد فیلم روزنامه را میخوانید میبینید مثلا از بین فیلمهایی که روی پرده هست منتقدان 5 فیلم را تحویل گرفته اند فلان منتقد به اولی 3 ستاره داده دیگری 4 ستاره و یک منتقد هم دو تا و نصفی. ده فیلم دیگر را هم منتقدین مزخرف توصیف کرده اند در مورد خیلیهای دیگر هم اساسا چیزی نگفته اند در نتیجه یکی از همان خوبهایش را برای دیدن انتخاب میکنید و به این ترتیب در پول و وقتتان صرفه جویی میشود.

باز فرض کنید میخواهید یک کتاب روانشناسی در مورد تغییر نگرش بخوانید اما شما روانشناس نیستید که خودتان بتوانید در مورد ارزش یک کتاب روانشناسی قضاوت کنید در این مورد علاوه بر اینکه دیمی و قضاقورتکی پیش رفتن و خریدن یک دوجین کتاب روانشناسی پول و وقت شما را هدر میدهد امکان بداموزی هم هست پس میروید نقد چندتا روانشناس را در مورد کتابهای جدید میخوانید و انتخابتان را میکنید

خلاصه اینکه نقد کارش این است که به شما آن بینشی را بدهد که به دست اوردنش مستلزم صرف پول و وقت و سالها تحصیل و مطالعه است. نمیخواهم بگویم تمام انواع نقد همین کار را میکنند. ده ها نوع نقد وجود دارد. ممکن است کسی یک فیلم را از دیدگاه روانشناسی فروید یا جامعه شناسی نقد کند و به شما نشان دهد از دید یک روانشناس یا جامعه شناس در این فیلم چه چیزهایی میشود پیدا کرد تا از تماشای فیلم بیشتر لذت ببرید. علاوه بر نقد روانکاوانه یا جامعه شناختی نقد ساختارشکن هست که تناقضات اثر را بیرون میکشد نقد مارکسیستی که مناسبات سلطه را در اثر افتابی میکند نقد فوکویی که روابط قدرت را اشکار میکند و غیره و غیره اما فکر میکنم اصلیترین و مهمترین کار نقد یک کالای فرهنگی برای مخاطب معمولی این است که به او در انتخاب کمک کند تا بتواند تصمیم بگیرد پول دادن پای این اثر ارزشش را دارد یا نه

از این لحاظ کار نقد نوعی مشاوره تخصصی است. شما اگر بخواهید ماشین هم بخرید به یک ادم وارد رجوع میکنید تا در مورد ماشینی که قرار است بخرید نظر بدهد تا بیخود پولتان را دور نریخته باشید. کالای فرهنگی هم استثنا نیست و کار نقد دقیقا همین است که به شما کمک کند درست انتخاب کنید

خب حالا ببینید نتیجه این نقدهایی که این طرف و ان طرف در جامعه ایرانی در مورد کالاهای فرهنگی میبینیم چیست و ایا همین کارکرد را دارد یا نه؟ مثلا در مورد اهنگ مورد بحث هدف ناقد این نیست که به من نشان دهد اثر مورد اشاره ارزش خریدن ندارد چون اساسا همه ما این اهنگ را بدون پرداخت پول و رایگان دانلود کرده ایم هدف کوبیدن اثر است و نتیجه گیری اینکه باید جلوی اینجور مزخرف گوییها را گرفت

فرقی نمیکند ناقد محترم یک ایت الله باشد یا یک فمینیست یا چه و چه همه معتقدیم بالاخره یک نفر در جایی هست که مشغول مزخرف گفتن است و باید جلویش را گرفت نقد وسیله ای است برای برانگیختن دیگران علیه این و ان تا جلوی حرف اضافه زدن را بگیریم مثل خیلی چیزهای دیگر که محصول مدرنیته هستند نقد هم وقتی به این ور اب می اید ماهیتش کمپلت عوض میشود و تبدیل میشود به ابزاری ضد مدرن. همانطور که مثلا انتخابات که قاعدتا در کشورهایی که مبدع ان بوده اند حقی است از حقوق شهروندی در اینجا میشود تکلیفی الهی که رعیت برای انکه به جهنم نروند باید ادایش کنند

پس از تحریر یا post script  یا P.S

اگر نظر شخصی من در مورد این ترانه را به عنوان یک شنونده معمولی و نه یک منتقد که کاری است حرفه ای خواسته باشید باید بگویم به نظر من یکی از کارهای معمولی نجفی و نامجو بود نه برجستگی خاصی داشت نه مانند بعضی دوستان روشنفکر باعث انزجارم شد. حس این را داشت که مثلا یک خواننده معروف در یک جمع دوستانه بزند زیر اواز خب این شاهکار نیست اما حس جالبی دارد. به هرحال شنیدنش مفت است. با اینکه من از شوخیهای مربوط به پریود خوشم نمیاید نه به این دلیل که ضد زن است بلکه به این دلیل که گذشته از هرچیز حال به هم زن است، در مورد کلمه پریود در این ترانه حس منفی نداشتم در بین اقایان هم گاهی این اصطلاح استفاده میشود که بار جنسیتی ندارد این را از دوستان مذکرم زیاد شنیده ام که مثلا وقتی کسی یک روز بی حوصله است میگوید امروز سر به سرم نگذارید پریودم… در مورد اینکه بعضی دوستان این ترانه را مبتذل و سخیف ارزیابی کرده اند هم فکر میکنم اینها ادرس را عوضی امده اند زبان رپ همین است. اساسا من در این ترانه تابو شکنی هم ندیدم یک سری عبارات معمولی است که مردم معمولی کوچه و بازار زیاد به کار میبرند اساسا قرار نیست رپ زبان فاخر و فرهیخته ای داشته باشد اگر دنبال فرهیخته هستید تلوزیون ایران را روشن کنید. ولی در واقع حرف من در این نوشته خوب یا بد بودن این اهنگ نبود


من سالهاست که تلوزیون نگاه نمی کنم دیشب به صورت اتفاقی یک فیلم دیدم که اسمش را نمی دانم موضوعش در مورد تحریمها بود. داستان فیلم در مورد یک مهندس جوان بود که برای خرید مواد اولیه یک پروژه ملی در عسلویه به ارمنستان می رود. رییس پروژه حاج صادق نامی است که معمولا در فیلمها نقش یک برادر سپاهی یا امنیتی معقول را بازی میکند همانی که در اژانس شیشه ای قصد دارد ماجرا را حل و فصل کند. یک حاجی یا احتمالا سید دیگر هم هست که از این حاجیهای معمولی است و همه جا در سفر خارجه سیریش مهندس است و معلوم نیست در عملیات تامین مواد اولیه چه نقشی دارد ظاهرا بپای مهندس است و باید مراقب حفظ ارزشها و یک سری چیزهای دیگر باشد.

در ارمنستان خانم ناشناسی با مهندس تماس میگیرد و میگوید اطلاعاتی را که از شرکت ارمنی گرفته اید به ما بدهید در عوض ما همان جنس را ارزانتر و با 5 درصد کمیسیون به شما میدهیم مهندس با حاج صادق تماس میگیرد حاجی مشخصات خانمه که شامل رنگ کلاه گیس و خال بغل دماغ وی می شود را به بچه ها میدهد و بچه ها سه سوت امار طرف را در می اورند که جاسوس است. بعد که با تیزهوشی حاجی جاسوسها سنگ روی یخ می شوند جاسوسها لپ تاپ مهندس شوت داستان را میدزدند اما این بار هم کنف میشوند چون حاجی شماره 2 یا همان بپای مهندس از قبل اطلاعات قلابی را توی لپ تاپ مهندس کپی کرده است

اما این پایان ماجرا نیست همه دنیا بسیج شده اند که نگذارند ایران از ارمنستان میلگرد وارد کند در ایران مهندس را ترور میکنند اما او جان سالم به در میبرد در نهایت پیمانکار خارجی پروژه ایران را ترک میکند اما مهندس وحاجی شماره یک و دو خودشان کنترل اوضاع را در دست میگیرند و پروژه را تمام میکنند. یکی از خارجیها که جا مانده است به مهندس میگوید تو برای جان مردمت ارزش قایل نیستی چطور میخواهی سقف سیلو را بالا ببری نمیترسی بریزه رو سر کارگرها؟ که مهندس میگوید انشا الله که نمیریزه. کارگرها که زیر سقف ایستاده اند و لابد به اندازه مهندس و دو حاجی مذکور که در مکان امنی دکمه بالابر را میزنند توکلشان قوی نیست هراسان به سقف نگاه میکنند اما مهندس موقع زدن دکمه بسم الله گفته است و سقف روی سیلو قرار میگیرد و نقشه های دشمنان در اقصی نقاط جهان خنثی می شود

نکته جالب داستان این است که مدیر پروژه که قاعدتا باید یک مهندس یا مدیر صنعتی باشد یک ادم امنیتی است نفر دوم پروژه یا همان حاجی شماره دو هم همینطور. در محل دفتر شرکت این دو خودشان جاسوسان را دستگیر و بازجویی میکنند و توطئه دشمنان را همانجا فی المجلس خنثی می کنند. منطق داستان در این جهت پیش می رود که چنین ترکیبی لازم است. اگر مشکلاتی که صنعت ما با ان مواجه است در درجه اول چیزهایی از قبیل جاسوسی، ترور، دزدی اطلاعات و امثال اینهاست طبیعی است که کار را باید به ادمهای امنیتی و اطلاعاتی سپرد نه کسانی که هنرشان مدیریت صنعتی است. به عبارتی اگر شرایط امنیتی است پس کار باید به دست امنیتیها باشد. با مهندسی معکوس می شود به این استدلال رسید که برای اینکه کار به دست امنیتیها باشد باید شرایط امنیتی باشد. به قول مارکس ایدئولوژی حقیقت را وارونه میکند اصل مطلب این است که باید شرایط امنیتی باشد تا کار به دست امنیتیها بیوفتد اما اینطور استدلال می شود که چون شرایط امنیتی است باید کار به دست امنیتیها بیوفتد

یک زمان مصباح یزدی نقل به مضمون گفته بود اگر قرار است حکومت اسلامی باشد نمی شود یک عرق خور را بیاوریم حکومت کند طبیعی است که روحانیون حکومت کنند. حال اگر قرار است در شرایط امنیتی حکومت شود طبیعی است که امنیتیها حکومت کنند نه مدیران صنعتی و تجاری و نه حتی روحانیون

من نمی دانم فیلمهایی که چنین پیامی دارند با چه تواتری از تلوزیون پخش می شوند اما فکر میکنم همانطور که سپاه در هرم قدرت نیروی بیشتری می گیرد و روحانیون را به حاشیه میراند از این پس بیش از پیش شاهد چنین فیلمهایی باشیم. فیلمهایی که به جای یک روحانی یک ادم امنیتی را همه کاره و مشکل گشا نشان میدهند

دنبال‌کردن

هر نوشتهٔ تازه‌ای را در نامه‌دان خود دریافت نمایید.

به 84 مشترک دیگر بپیوندید