احتمالا تصویری که اکثریت مردم جهان از جنگ آمریکا و عراق و سرنگونی صدام به یاد دارند صحنه پایین کشیدن مجسمه وی در یکی از میادین بغداد است. در تصویر دیده میشد که تعدادی عراقی مجسمه را پایین کشیدند و ممکن است این واقعه را پی آمد طبیعی سقوط صدام دانسته باشید اما احتمالا برای شما جالب خواهد بود که بدانید این رویداد نه حادثهای خودجوش بلکه ایده یکی از تیمهای عملیات روانی ارتش آمریکا بود. در واقع تعداد عراقیهای حاضر در صحنه بسیار کمتر از آن بود که برای چنین کاری لازم است و تقریبا تمامی انها از محل دیگری به آنجا اورده شده بودند.
عملیات روانی از جنگ جهانی اول تا کنون بخش تفکیک ناپذیری از عملیات نظامی بوده است اما بر اساس تعریف، هدف آن تنها دشمن خارجی است. قوانین برخی کشورها به صراحت اجرای عملیات روانی علیه شهروندان کشور خود را تحت هر عنوان و در هر شرایطی ممنوع نموده است، اما استثنایی جالب در این میان ایران است که نه تنها اجرای عملیات روانی علیه شهروندان خود را مانند دشمن خارجی به صورت قانونی به کار می برد، بلکه حتی نیازی به مخفی کاری نیز ندیده و مسئولین نظامی آن با افتخار از تشکیل کمیته عملیات روانی در نیروی انتظامی خبر می دهند.
عملیات روانی چیست؟
عملیات روانی عملیاتی برنامه ریزی شده در جهت القای اطلاعات گزینش شده یا سرنخهایی به مخاطب خارجی است به منظور تاثیرگذاری بر احساسات، انگیزه، طرز فکر و در نهایت رفتار دشمن خارجی، سازمانها، گروه ها و افراد. عملیات روانی ممکن است هم در زمان صلح و هم در زمان جنگ مورد استفاده قرار گیرد.
عملیات روانی در سه سطح استراتژیک، عملیاتی و تاکتیکی اجرا میشود.
عملیات روانی می تواند موجب ایجاد تنفر علیه رهبری دشمن در میان نیروهای مخالف، بزرگ جلوه دادن تهدیدها و از هم پاشیدن هماهنگی میان نیروهای دشمن شود. عملیات روانی می تواند دشمن را گیج نموده و قدرت تصمیم گیری را از وی سلب کند و در نهایت ابتکار عمل و امکان کنترل شرایط را از دشمن گرفته با پایین آوردن روحیه دشمن انگیزه برخورد تهاجمی را از انان سلب نموده و در نهایت وادار به تسلیم نماید
عملیات روانی به زبان ساده حول محور انتقال یک پیام تبلیغاتی (پروپاگاندا) خاص به دشمن شکل می گیرد. عملیات روانی بر اساس نوع پروپاگاندا به انواع زیر تقسیم می شود:
عملیات روانی سفید: این نوع عملیات را می توان عملیات روانی آشکار نیز نامید. در این حالت حکومت از رسانههای رسمی خود و یا از رسانههایی که وابستگی آنها به حکومت آشکار است استفاده می کند. در عملیات روانی سفید محتوای پیام منتقل شده موضع رسمی حکومت تلقی می گردد.
عملیات روانی خاکستری: پروپاگاندا از طریق رسانههای به ظاهر غیر وابسته به حکومت یا مستقل صورت می گیرد. در این حالت باورپذیری و در نتیجه تاثیرگذاری تبلیغات حکومتی بیشتر از زمانی است که همین پیام از طریق رسانه های حکومتی منتقل شود. این نوع عملیات روانی هنگامی موثر خواهد بود که طراحی آن از سوی حکومت برملا نشود و چنانچه به طور کامل از مجاری رسانههای غیر ایرانی مطرح شود بیشترین تاثیر را خواهد داشت.
عملیات روانی سیاه: ویژگی این عملیات این است که حکومت و منابع رسمی آن به هیچ وجه حاضر به قبول مسئولیت اطلاعات منتشر شده نیستند. این نوع عملیات اقداماتی نظیر درز دادن اطلاعات یا اسناد و مدارک رسواکننده یا افشاگرانه را شامل می گردد. با توجه به حساسیت سیاسی بسیار زیاد این نوع عملیات، حکومتها یا جناحهای سیاسی سعی می کنند هیچ گونه ردپایی از خود در این عملیات به جا نگذارند و معمولا افشاگری و نشت اطلاعات از طریق منابع ناشناس صورت میگیرد.
این نوع عملیات روانی هنگامی موثر خواهد بود که نتوان به راحتی اطلاعات و مدارکی برای نقض و بی اعتبار کردن تبلیغات صورت گرفته به دست آورد. چنانچه عملیات سیاه از طریق رسانه ای صورت گیرد که رویکرد خصمانهای علیه حکومت دارد بیشترین تاثیرگذاری را خواهد داشت.
یک اصل مهم در عملیات روانی جدایی کامل عملیات خاکستری و سیاه از عملیات سفید است. یعنی هرگز نباید رسانهها وافراد درگیر در عملیات خاکستری و سیاه (عملیات پنهان) در عملیات سفید (آشکار) نیز مشارکت داشته باشند.
مراحل عملیات روانی به شرح زیر است:
1- تعیین هدف
2- برآورد و ارزیابی وضعیت فعلی
3- آماده سازی برنامه عملیات روانی
4- انتخاب رسانه
5- طرح ریزی پروپاگاندا
6- تست اولیه (میزان حساسیت مخاطب و کارایی عملیات روانی بر گروه هدف را ارزیابی می کند)
7- تولید مواد تبلیغاتی جنگ روانی
8- اجرا
9- جمع آوری اطلاعات در مورد پاسخ مخاطبان
10- ارزیابی نهایی واکنشها
در این سلسله اقدامات پیش از هرچیز در قدم نخست بایستی با انجام تجزیه وتحلیلهای اطلاعاتی تعیین هدف صورت گیرد. یعنی مشخص شود کدام یک از اهداف می تواند بیشترین تاثیر و منفعت را به دنبال داشته باشد. به این منظور تحلیلگران عملیات روانی باید دریابند که گروه هدف در برابر کدام یک از اهداف اسیب پذیرتر و حساستر است. برای شناخت گروه هدف تحلیلگران رویکرد و وجه نظر گروه هدف در مورد شرایط فعلی، گله و شکایتهای آنها، ترکیب قومیتی، سطح احساس نا امیدی، ترکیب زبانی، مشکلات، حساسیتها، عادات، انگیزه ها، انتظارات و ویژگیهایی نظیر اینها را در گروه هدف مورد بررسی قرار می دهند. پس از این مرحله می توان اهداف را تعیین نمود که به این ترتیب اولین گام عملیات روانی برداشته می شود.
طراحی عملیات روانی در دنیای رسانه های مدرن باید با دقت تمام صورت گیرد زیرا یک اشتباه در طراحی برنامه میتواند باعث شود خبری ناخوشایند به سرعت در گوشه و کنار دنیا پخش شده و به عنوان موضع رسمی حکومت تلقی شود.
رسانه: رسانه های مورد استفاده در عملیات روانی بسیار متنوع است از جمله تلوزیون، رادیو، بلندگو، سایتهای اینترنتی، رسانه های چاپی، پخش کردن اعلامیه با هواپیما، درج خبر در روزنامه های خارجی یا پخش اطلاعاتی از طریق شبکه های تلوزیونی خارجی
منابع برای مطالعه بیشتر:
- http://www.iwar.org.uk/psyops/
- U.S. – PSYOP producing mid-eastern kids comic book
- http://www.tioh.hqda.pentagon.mil/branches/PsychologicalOperations.htm
- http://www.army.mil/cmh/lineage/branches/psyop/default.htm – Psychological Operations: Lineage and Honors Information
- http://www.tioh.hqda.pentagon.mil/PsyOps/PsychologicalOperations.htm – The Institute of Heraldry: Psychological Operations
عالی بود
ممنون
نوشته خوبی بود، مرسی. فقط یک سوال، شما از کجا متوجه شدید که پایین کشیدن مجسمه صدام دقیقا یک عملیات روانی بوده؟ آیا منبعی وجود دارد یا خودتان اینطور استنباط کردید؟
ممنون.
ممنونم بله منبع داره سعی میکنم لینکش را پیدا کنم و لینک بدم به نوشته
از آن نوشته های پربار بود که این روزها کم به چشم می خورد. مشخص است زحمت زیادی کشیده اید بابت این نوشته؛ بسیار لذت بردیم!